गेल्या काही दिवसांत पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड परिसरात पीएमपीएमएल (पुणे महानगर परिवहन महामंडळ लिमिटेड) बसला आग लागण्याच्या घटना सातत्याने घडत आहेत. दोन दिवसात दोन बसना आग लागली – सकाळी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौकाजवळ (कामगार भवनाजवळ) आणि संध्याकाळी काळेवाडी फाटा येथे. या दोन्ही घटनांमध्ये सुदैवाने जीवितहानी झाली नाही, कारण ड्रायव्हरने त्वरेने प्रवाशांना बाहेर काढले. मात्र, प्रत्येक वेळी दैवावर अवलंबून राहून चालणार नाही. अशा घटना प्रवाशांच्या जीवाशी खेळण्यासारख्या आहेत आणि त्या रोखण्यासाठी तातडीने उपाययोजना करणे गरजेचे आहे. बसला आग लागण्याची मुख्य कारणे म्हणजे इलेक्ट्रिकल शॉर्ट सर्किट, इंजिनमधील त्रुटी, वायरींगची समस्या किंवा देखभाल दुरुस्तीतील हलगर्जीपणा. भारतात सीएनजी किंवा इलेक्ट्रिक बसांमध्येही अशा घटना घडल्या आहेत. आता प्रश्न उपस्थित होतो: बस रूटवर सोडण्यापूर्वी तिची कसून तपासणी केली जाते का? मेंटेनन्स विभागाकडून इंजिन आणि इतर यंत्रणेची योग्य तपासणी होते का? सुटे भाग अस्सल (जेन्युइन) आहेत का?
बस आगीची मुख्य कारणे – १. इलेक्ट्रिकल शॉर्ट सर्किट : बसच्या वायरींगमध्ये दोष असल्यास किंवा ओव्हरलोडिंगमुळे आग लागते. २. इंजिन कंपार्टमेंटमधील समस्या : इंधन गळती, तेल गळती किंवा गरम भागांशी संपर्क. ३. खराब देखभाल : बनावट किंवा निकृष्ट सुटे भाग वापरणे. ४. सीएनजी/इलेक्ट्रिक बसांमध्ये : गॅस लीकेज किंवा बॅटरी थर्मल रनअवे (विशेषतः इलेक्ट्रिक बसांमध्ये). ५.अतिरिक्त सुधारणा : अनधिकृत एसी, लाइटिंग किंवा इतर इलेक्ट्रिकल फिटिंग्ज.
बसला लागणाऱ्या आगी टाळण्यासाठी खालील उपाययोजना अंमलात आणणे आवश्यक आहे:
दैनिक आणि कंप्यूटराइज्ड तपासणी : प्रत्येक बस रूटवर सोडण्यापूर्वी कंप्यूटराइज्ड डायग्नोस्टिक सिस्टीमद्वारे तपासणी करावी. यामुळे इंजिन, ब्रेक, इलेक्ट्रिकल सिस्टीममधील दोष लगेच समजतात आणि दुरुस्ती शक्य होते.
अस्सल सुटे भागांचा वापर : मेंटेनन्स विभागाने फक्त मूळ कंपनीचे (OEM – Original Equipment Manufacturer) जेन्युइन पार्ट्स वापरावेत. बनावट भाग वापरल्यास आग लागण्याचा धोका वाढतो. यासाठी पुरवठादारावर कडक निरीक्षण ठेवावे.
मेंटेनन्स विभागाची जबाबदारी : – बसची नियमित सर्व्हिसिंग आणि ऑडिट करणे. कामगारांना (वर्कमेन) योग्य प्रशिक्षण देणे आणि त्यांच्या कामावर देखरेख ठेवणे. बनावट भाग वापर किंवा हलगर्जीपणा आढळल्यास संबंधित कामगार किंवा अधिकाऱ्यावर कठोर कारवाई करणे.
आग प्रतिबंधक यंत्रणा – बसच्या इंजिन कंपार्टमेंटमध्ये ऑटोमॅटिक फायर सप्रेशन सिस्टीम (उदा. फोम किंवा ड्राय केमिकल) बसवणे. प्रत्येक बसवर पुरेशा प्रमाणात फायर एक्स्टिंग्विशर (किमान दोन) आणि त्यांची नियमित तपासणी. इंटीरियरमध्ये फ्लेम-रिटार्डंट (आग प्रतिरोधक) साहित्य वापरणे.
ड्रायव्हर आणि कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण – आग लागल्यास त्वरेने प्रवाशांना बाहेर काढण्याचे प्रशिक्षण. धूर किंवा असामान्य वास आल्यास तात्काळ बस थांबवणे आणि आपत्कालीन यंत्रणा वापरणे.
प्रवाशांसाठी सुरक्षा सूचना – बसमध्ये आपत्कालीन खिडक्या, हातोडे आणि एक्झिट्स स्पष्ट दाखवणे. – प्रवाशांना आग लागल्यास शांत राहून ड्रायव्हरच्या सूचनांचे पालन करण्याचे आवाहन.
जबाबदारी निश्चित करणे का आवश्यक?
जर बसची कसून तपासणी करूनही आग लागली तर त्याची चौकशी करून जबाबदारी निश्चित करावी. उदाहरणार्थ:
– मेंटेनन्स विभागाच्या अधिकाऱ्यावर (ज्याने फिटनेस सर्टिफिकेट दिले). – संबंधित कामगारावर (ज्याने दुरुस्ती केली). – पुरवठादारावर (बनावट भाग पुरवल्यास).
यामुळे पुढच्या वेळी प्रत्येकजण सतर्क राहील आणि हलगर्जीपणा कमी होईल. जबाबदारी निश्चित न केल्यास अशा घटना वारंवार घडत राहतील. पीएमपीएमएलने यापूर्वीही अशा घटनांनंतर कंत्राटदारांची बैठक घेतली आहे, पण कठोर कारवाईचा अभाव दिसतो.
पीएमपीएमएल प्रवासी दररोज लाखो लोकांच्या जीवाशी खेळत आहे. आग लागण्याच्या घटना रोखण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर, अस्सल भाग, कडक देखरेख आणि जबाबदारीची भावना निर्माण करणे गरजेचे आहे. प्रशासनाने तात्काळ चौकशी समिती नेमावी, दोषींवर कारवाई करावी आणि नवीन सुरक्षा धोरण अंमलात आणावे. प्रवाशांच्या जीवाची किंमत कोणत्याही हलगर्जीपेक्षा मोठी आहे. दैवावर अवलंबून न राहता, कृती करून भविष्यात अशा दुर्घटना टाळल्या पाहिजेत.
