चित्रपटसृष्टीतील एक झंझावात: नाना पाटेकर यांचा संपूर्ण जीवनपट
आपल्या अष्टपैलू अभिनयाने आणि कडक संवादफेकीने मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीवर अधिराज्य गाजवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर (विश्वनाथ पाटेकर) यांचा जीवनप्रवास अत्यंत संघर्षमय आणि तितकाच प्रेरणादायी आहे. १ जानेवारी १९५१ रोजी मुरुड-जंजिरा (रायगड) येथे एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्माला आलेल्या नानांनी आपल्या अभिनयाच्या जोरावर सिनेसृष्टीत एक वेगळे स्थान निर्माण केले.
नाटक आणि रंगभूमीवरील सुरुवातीचा प्रवास
नाना पाटेकर यांना लहानपणापासूनच अभिनयाची आवड होती. मुंबईच्या ‘सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड आर्ट’मधून त्यांनी पदविका घेतली. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी उदरनिर्वाहासाठी थेटरचे पोस्टर्स रंगवणे, झेब्रॉ क्रॉसिंग पेंट करणे यांसारखी छोटी-मोठी कामेही केली.
त्यांचा खरा प्रवास सुरू झाला तो मराठी रंगभूमीवरून. त्यांनी ‘हमीदाबाईची कोठी‘ आणि ‘पुरुष‘ यांसारख्या नाटकांमध्ये केलेल्या भूमिका प्रचंड गाजल्या. ‘पुरुष’ नाटकातील त्यांची ‘गुलाबराव’ ही नकारात्मक ढंगाची भूमिका प्रेक्षकांच्या मनावर कायमची कोरली गेली. रंगभूमीनेच त्यांच्यातील कसदार अभिनेत्याला घडवले.
चित्रपटसृष्टीत प्रवेश आणि ‘माफीचा साक्षीदार‘
१९७८ मध्ये आलेल्या ‘गमन’ या चित्रपटातून नानांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवले. मात्र, त्यांच्या सुरुवातीच्या काळातील सर्वात चर्चिलेला आणि महत्त्वाचा चित्रपट म्हणजे १९८६ चा ‘माफीचा साक्षीदार‘. पुणे येथील कुप्रसिद्ध ‘जोशी-अभ्यंकर’ हत्याकांड या सत्य घटनेवर आधारित असलेल्या या मराठी चित्रपटात नाना पाटेकर यांनी मुख्य आरोपी ‘राघवेंद्र’ (राघू) ची भूमिका साकारली होती. एका थंड डोक्याच्या गुन्हेगाराचे वास्तववादी आणि अंगावर काटा आणणारे चित्रण नानांनी या चित्रपटात केले. त्यांच्या या भूमिकेने सिनेसृष्टीला त्यांच्यातील अफाट क्षमतेची जाणीव करून दिली आणि त्यांच्या अभिनयाची जोरदार चर्चा सुरू झाली.
त्याच काळात दिग्दर्शक एन. चंद्रा यांच्या ‘अंकुश‘ (१९८६) आणि ‘प्रतिघात‘ या चित्रपटांनी त्यांना खरी व्यावसायिक ओळख मिळवून दिली. ‘अंकुश’ चित्रपटातील त्यांची ‘रवि’ ही बेरोजगार आणि संतप्त तरुणाची भूमिका तरुणाईला प्रचंड भावली.
अफाट प्रसिद्धी आणि यशाचे शिखर
१९८९ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या विधू विनोद चोप्रा यांच्या ‘परिंदा‘ या चित्रपटाने नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीला एक ऐतिहासिक वळण दिले. या चित्रपटातील ‘अण्णा सेठ’ या मानसिकदृष्ट्या अस्थिर आणि क्रूर अंडरवर्ल्ड डॉनच्या भूमिकेसाठी त्यांना ‘सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा’ राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.
यानंतर १९९४ मध्ये आलेल्या ‘क्रांतीवीर‘ चित्रपटाने नानांना यशाच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचवले. “आ गये मेरी मौत का तमाशा देखने…” हा त्यांचा ‘क्रांतीवीर’मधील संवाद आजही तितकाच लोकप्रिय आहे. या चित्रपटातील भूमिकेसाठी त्यांना ‘सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा’ राष्ट्रीय पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.
त्यानंतर ‘अग्निसाक्षी‘, ‘खामोशी: द म्युझिकल‘, ‘यशवंत‘, आणि ‘अपहरण‘ यांसारख्या अनेक चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाची चुणूक दाखवली. केवळ गंभीरच नव्हे, तर ‘वेलकम‘ (२००७) मधील ‘उदय शेट्टी’ या भूमिकेतून त्यांनी आपली उत्कृष्ट कॉमेडी टायमिंगही सिद्ध केली.
मराठी चित्रपटांमध्ये पुनरागमन
हिंदीत प्रचंड यश मिळवूनही नानांनी मराठी सिनेसृष्टीशी असलेले नाते कधी तोडले नाही. पुढे त्यांनी ‘देऊळ‘ (२०११) आणि महेश मांजरेकर दिग्दर्शित ‘नटसम्राट‘ (२०१६) या चित्रपटांमध्ये काम केले, जे त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचे दगड ठरले. ‘नटसम्राट’ चित्रपटातील ‘गणपतराव बेलवलकर’ ही भूमिका नानांनी अशी काही जिवंत केली की, प्रेक्षकांच्या डोळ्यात पाणी आले. शेक्सपिअर आणि कुसुमाग्रजांचे स्वगत पेश करतानाचा त्यांचा अभिनय थक्क करणारा होता.
सामाजिक भान: ‘नाम‘ फाउंडेशन
नाना पाटेकर हे केवळ पडद्यावरचेच नव्हे, तर खऱ्या आयुष्यातीलही ‘नायक’ आहेत. महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांच्या मदतीसाठी त्यांनी मकरंद अनासपुरे यांच्या सोबतीने **’नाम फाउंडेशन’**ची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी हजारो शेतकऱ्यांना आणि त्यांच्या कुटुंबांना आर्थिक व सामाजिक आधार दिला आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, नाना पाटेकर हे भारतीय सिनेसृष्टीतील असे व्यक्तिमत्त्व आहे, ज्यांनी कधीही स्टारडमचा मुखवटा चढवला नाही. त्यांचा साधेपणा, स्पष्टवक्तेपणा आणि अभिनयातील प्रामाणिकपणा यामुळेच ते रसिकांच्या मनावर आजही राज्य करत आहेत.
